Paleis Het Loo in oorlog en vrijheid

VO (Voiceover): Deze tour start  bij het ijzeren hek aan het begin van de stallenlaan naar het paleis.

Geluid:Typhoon vliegtuigen, luchtalarm, overvliegende vliegtuigen.

Muziek: Spannende piano muziek.

VO: Het is november 1944, 12 Typhoon-gevechtsvliegtuigen van de Britse luchtmacht zijn opgestegen vanaf luchthaven Eindhoven. Hun doel? Een geheim hoofdkwartier van de SS vernietigen, de elite-eenheid van het Duitse leger.

Een van de piloten die meevliegt is Rob van Zinniq-Bergman – een Nederlander.

Als geen ander weet Rob daarom dat hij op het punt staat niet zomaar een hoofdkwartier te vernietigen: het doelwit is Paleis Het Loo. En als het Rob een beetje meezit vallen de bommen zo ongeveer waar jij als luisteraar nu staat.

Geluid: Vage ontploffing galmt in de verte en stilte volgt.

VO: Maar nu lopen we op de zaken vooruit…

Muziek wordt opgewekt en energiek.

VO: Laat ik mij eerst even voorstellen: mijn naam is Max Boogaard. Ik ben een journalist en podcastmaker. En ik ga je meenemen op deze podwalk.

Met veel interesse heb ik mij verdiept wat er vlak voor, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog allemaal heeft afgespeeld op en rondom Paleis Het Loo. En die verhalen ga ik het komende uur met je delen.

…

Tijdens mijn onderzoek moest ik vaak denken aan een gezegde dat luidt: “de geschiedenis herhaalt zich niet, maar ze rijmt vaak wel”.

En hoewel Apeldoorn nu geen oorlog kent, rijmen de verhalen van toen misschien wel sterker dan ooit.

Het zijn verhalen over ondenkbare situaties die werkelijkheid worden, in een wereld met onzekerheid en over gewone mensen die voor lastige keuzes staan. Hoeveel is vrijheid je waard? En misschien nog wel lastiger: hoe ver durf je te gaan voor de vrijheid van een ander?

Voordat we beginnen, eerst nog wat praktische informatie... Deze tour start bij het grote ijzeren hek aan het begin van de stallenlaan naar het paleis. Aan het einde van ieder fragment vertel ik je hoe je naar de volgende locatie kunt lopen. Ook laat ik weten of je het volgende fragment beter tijdens het wandelen of op een bepaalde locatie kunt beluisteren.

Langs de route vind je ook verschillende borden met foto’s en informatie over de verhalen uit deze podwalk – voor als je er even langer bij stil wilt staan. De podwalk duurt ongeveer een uur en is rond de tweeënhalve kilometer lang. Ten slotte raad ik je aan om deze walk bij voldoende daglicht te volgen.

En ja, ik beloof je dat we hier terugkomen om te horen hoe het afloopt met Rob en het bombardement. Maar om te begrijpen hoe het zover had kunnen komen moeten we beginnen bij het begin…

Het volgende fragment kun je afspelen terwijl je, over de stallenlaan, richting het blauwe hek van het Paleis loopt.  

Muziek: Fade out.

Muziek: Zachte, rustige, opgewekte muziek (gevoel van ‘alles was nog goed’)

VO: We lopen over de stallenlaan richting het blauwe hek van het paleis

Zoals je misschien merkt – als er niet te veel bezoekers zijn – is hier een oase van rust.

Audio: Geluid van vogels, wind neemt toe (sfeer: rust)

Deze rust is ook wat Wilhelmina, koningin tussen 1898 en 1948, zo aantrok tot Paleis Het Loo. et is haar favoriete toevluchtsoord. Daarom woont ze hier in de jaren 30 grote delen van het jaar, samen met haar dochter, prinses Juliana.

Juliana was haar enige kind en dus de troonopvolger. Het was daarom belangrijk dat ze snel zou trouwen, maar op haar 26e had ze nog altijd geen huwelijkskandidaat gevonden. Wilhelmina wilde in eerste instantie beslist geen Duitse prins voor Juliana, vanwege haar sterke afkeur van het naziregime van Adolf Hitler.

Geluid: Hitler speech compilatie op achtergrond, juichende mensen.

In de jaren dertig transformeert Hitler Duitsland van een democratie naar een dictatuur. Hij schakelt politieke tegenstanders uit, voert censuur in en bouwt het leger in rap tempo op – tegen internationale afspraken in. De vrees voor een nieuwe Europese oorlog begint dan ook te groeien. 

Omdat de zoektocht naar een kandidaat voor Juliana alsmaar voortduurt, staat Wilhelmina uiteindelijk toch open voor een Duitser. En zo komt er in 1936 een charmante, jonge man uit Duitsland in beeld: prins Bernhard zur Lippe-Biesterfeld. En Juliana wordt al snel verliefd.

Wat niemand toen wist was dat Bernhard vanaf 1933 lid was van de NSDAP – de Nazipartij van Adolf Hitler. Eigenlijk precies waar Wilhelmina bang voor was.

Bernhard doet in het geheim afstand van dit lidmaatschap en trouwt hij met Juliana. Een huwelijk dat door heel Nederland wordt gevierd. (Muziek: feestelijke trouwmuziek) Bernhard ziet er persoonlijk op toe dat de hakenkruisvlag wordt gehesen bij de hotels waar prominente Duitse huwelijksgasten verblijven – officieel is Duitsland een bevriende natie.

— pauze

De banden tussen de Oranjes en Duitsland gaan al eeuwen terug. Zo kwam Willem van Oranje, de Vader des Vaderlands, uit het Duitse adellijke geslacht Nassau dat later het Huis Oranje-Nassau werd.  En links op het grasveld naast de stallenlaan staat een beeld van de Hollandse stadhouder Frederik Hendrik. Het beeld staat naast een grote boom, de zomereik. Het beeld  werd in 1907 aan Wilhelmina geschonken door haar verre achterneef, de Duitse keizer Wilhelm II.

Maar goed, terug naar die jaren 30… De Duitse dreiging werd door de loop van tijd steeds reëler en men kon zelfs in het rustige Paleis Het Loo de spanningen niet negeren.

Ben je aangekomen bij het blauwe hek voor het paleis? Speel dan het volgende fragment af.  

VO: Loop een rondje op het plein of neem plaats op een van de bankjes terwijl je naar dit fragment luistert. Is het blauwe hek dicht? Dan kun je ook een rondje lopen op het pleintje ervoor.

 Muziek: Dramatische, dreigende maar minimale muziek.

VO: Tijdens de jaren dertig vluchten veel Duitse Joden uit angst voor vervolging en geweld door de Nazi’s.

Geluid: Hitler speech compilatie op achtergrond, juichende mensen.

 VO: Vanuit Nederland wordt er maar weinig ondernomen om hen te helpen wanneer ze aan de Nederlandse grens stonden. Wie geen papieren heeft, wordt zonder pardon weer uitgezet. Er ontstaat een maatschappelijke discussie over het al dan niet toelaten van joodse vluchtelingen. Discussies over het wel of niet binnenlaten van vluchtelingen zijn van alle tijden… 

De discussie bereikt in 1939 ook Paleis Het Loo:

De Haagse politiek is op zoek naar een onderkomen voor de beperkte groep Joodse vluchtelingen die wel worden binnengelaten. Een ideale plek voor een centraal vluchtelingenkamp bleek een stuk Veluwe bij Ermelo. Een stuk grond dat grenst aan het domein van dit paleis…

Het plan stuit op veel verzet vanuit verschillende organisaties. Zo zou het kamp het toerisme op de Veluwe in gevaar brengen en of de zondagsrust verstoren.

Koningin Wilhelminavond dit te dicht bij haar  geliefde– op 12 kilometer afstand gelegen – Paleis Het Loo. Het was een breed gedeeld sentiment: men kon zich prima vinden in de opvang van vluchtelingen, maar ‘niet in zijn of haar achtertuin.‘

Een kamp zal er uiteindelijk niet komen.

— pauze

Muziek: Neutrale muziek, met gevoel van haast.

VO: Er wordt steeds actiever nagedacht hoe de reusachtige collectie van Paleis Het Loo veiliggesteld kon worden in het geval van oorlog.

In november 1939 worden alle waardevolle zaken uit de ontvangstruimtes van Het Loo gehaald.

Maar toen de intendant, die verantwoordelijk was voor het beheer van het paleis, aan Wilhelmina vroeg of ook de waardevolle spullen van haar persoonlijke kamers verborgen konden worden, reageerde zij woedend:

VO (met galm): “Alles laten staan, [...] ik wil elken dag naar het Loo kunnen gaan en het geheel zóó vinden als ik het verlaten heb [...]. [...] [...]”

VO: Die stellige houding blijkt van korte duur. De oorlogsdreiging wordt zo groot dat binnen enkele weken wandtapijten en andere kunstvoorwerpen toch verstopt worden in een ruimte onder de keuken – die zich in de rechtervleugel van het paleis bevond.

Paleis Het Loo, een nationaal symbool, verliest veel van zijn pracht en praal. VO: Op 10 mei 1940 gebeurde waar velen voor vreesden: Duitsland valt Nederland binnen.

Muziek: Dramatisch, urgent.

Geluid: Radio fragment: Duitsers zijn binnengevallen

VO: Het is aannemelijk dat de Duitsers eropuit zijn om het regeringscentrum in handen te krijgen en mogelijk de koninklijke familie te gijzelen.

Op 12 mei 1940 vluchtten daarom eerst Juliana en Bernhard met hun twee dochtertjes naar Engeland. Een dag later waagt ook Wilhelmina, met gasmasker en helm binnen handbereik, zich aan de overtocht.

Vijf dagen na de inval geeft Nederland zich over. Onder veel Nederlanders heerst er woede en onbegrip over het vluchten van de regering en hun koningin. Hoe kon ze juist nu het volk in de steek laten?    

Loop naar de ingang van het blauwe paleis hek. Als je daarna met je rug naar het paleis staat, sla dan linksaf. Loop voorbij de slagboom en sla voor de autoweg, opnieuw linksaf tot je bij bushalte Tuinmanslaan bent.

Terwijl je loopt kun je het volgende fragment beluisteren.

VO: Bij de ingang van het blauwe paleishek en met het paleis in onze rug, slaan we linksaf en lopen we tot voorbij de slagboom. Voor de autoweg slaan we opnieuw linksaf tot we bij bushalte Tuinmanslaan aankomen.

De hofhouding en het paleispersoneel van Wilhelmina bleven in verwarring achter in Nederland.

Ik kan mij de situatie maar moeilijk voorstellen: Wilhelmina bemoeide zich al 42 jaar tot in de kleinste details met het functioneren van het hof – en nu, leek ze plots van de aardbodem verdwenen. Wat doe je dan? Ineens ben je onderdeel van een handjevol mensen die verantwoordelijkheid dragen voor zes paleizen en vele miljoenen aan vermogen – ten tijde van oorlog – zonder enige instructies.

Nederlandse ambtenaren konden in ieder geval nog terugvallen op de in 1937 opgestelde ‘aanwijzingen’. In dit weliswaar vage document stond beschreven wat ambtenaren moesten doen wanneer het centraal gezag ontbrak. In het kort: ambtenaren konden aanblijven zolang dat in het belang van de bevolking werd geacht. Maar ja… Hoe weeg je dat belang? En wanneer wordt medewerking een vorm van samenwerking?

Zou jij zelf door blijven werken tijdens een bezetting? En wanneer komt het punt dat je stopt?     

Het is een vraag die de hofhouding en het personeel gedwongen wordt te beantwoorden…

Ze besluiten gezamenlijk om ook deze ‘aanwijzingen’ te volgen. En dus blijven ze aan zolang ze het idee hebben dat ze nog altijd meer het belang van de koninklijke familie dienen, dan dat van de bezetter. Al hebben veel leden van het personeel ook zo hun eigen redenen om door te blijven werken – zo waren velen afhankelijk van het inkomen of huisvesting.

Het behouden van koninklijke eigendommen verloopt in de eerste weken goed. Er zijn geen beschadigingen aan paleizen en er is nog niet geplunderd. Tijdens de eerste dagen van de inval was men hier, in alle chaos, doorgegaan met het veiligstellen van kostbare eigendommen. De huismeester of conciërge van Paleis Het Loo schatte dat er op de avond van 10 mei nog voor 600.000 gulden aan voorwerpen was verborgen.

 Enkele dagen na de overgave van Nederland benoemt Hitler de Oostenrijker Arthur Seyss-Inquart tot Rijkscommissaris in Nederlands gebied. Vanaf nu liggen alle bevoegdheden van het Nederlandse staatshoofd en de regering in handen van deze rijkscommissaris. In spanning wacht de hofhouding en het personeel af wat hij van plan is met de paleizen.

Ben je aangekomen bij de bushalte Tuinmanslaan? Speel dan het vijfde fragment.

Muziek: Neutraal, achtergrond.

VO: Als je in het bushokje van bushalte Tuinmanslaan staat, kun je in de bocht aan de overkant net Hotel de Keizerskroon zien liggen. Daar bij de Nederlandse vlag. Als je de Keizerskroon niet ziet, zet dan een paar stappen naar links. In dat hotel verblijft kort na de inval een kapitein van het Duitse leger met zijn staf. De kapitein wilde maar al te graag een zaal in het paleis in gebruik nemen, maar krijgt te horen dat dit een slechte indruk op de Nederlanders zou maken: (citaat met galm): ‘Tot nu zijn de koninklijke paleizen nog onaangetast gebleven, dat heeft men zeer gewaardeerd.’ Het is een goed voorbeeld van wat ‘de politiek van de fluwelen handschoen’ is gaan heten:

Rijkscommissaris Seyss-Inquart begreep dat een harde onderdrukking van de Nederlanders en misbruik van het koninklijk bezit een negatief effect kan hebben op de publieke opinie.

Daarom gebeurde er de eerste maanden nog maar weinig met Paleis Het Loo. Sterker nog, een prominente SS’er – de SS was een elite-eenheid van het Duitse leger – vertelt de hofhouding dat “Er niets [mag] veranderd worden, de koningin moet haar zaken aantreffen, zoals zij die heeft achtergelaten”. Maar of hij echt geloofde dat de koningin ooit zou terugkeren, is sterk de vraag… De hofhouding zou natuurlijk niets liever willen.

Loop nu dezelfde weg terug, naar de ingang van het blauwe paleishek.

Terwijl je loopt kun je het volgende fragment beluisteren.

VO: We lopen weer terug naar de ingang van het blauwe paleishek.

Na verloop van tijd voert de Duitse bezetter de druk steeds meer op. De meeste Nederlanders blijken niet gemakkelijk voor het nationaalsocialisme te winnen. Het nationaalsocialisme was de visie van de nazi’s en gebaseerd op een mix van extreem nationalistische en racistische denkbeelden.

Op 29 juni 1940, de verjaardag van prins Bernhard, wordt er voor het eerst openlijk gedemonstreerd tegen de Duitse bezetting. Onder andere door het dragen van Anjers, de favoriete bloem van Bernhard, toont de Nederlandse bevolking hun loyaliteit aan de Oranjes.

De populariteit van de Oranje-familie is voor de Duitsers een doorn in het oog. Alle koninklijke uitingen in het openbare leven moeten daarom verdwijnen. Zo wordt de benaming ‘koninklijk’ vervangen door ‘nationaal’. Rechters oordeelden niet meer ‘in naam van de koning’ maar ‘in naam van het recht’. De Julianatoren wordt de Juliatoren…

De Duitsers proberen ook de koninklijke familie te straffen. Een aantal van hun hofhouding wordt, uit wraak voor Anjerdag, gevangengezet in een gijzelaarskamp bij Buchenwald. De stalmeester Charles Verheyen komt daar door ziekte om het leven.

...

Na de Februaristaking in 1941, waarbij duizenden arbeiders uit protest tegen de eerste deportaties van Joden hun werk neerlegden, is er weinig over van de ‘politiek van de fluwelen handschoen’. Het is in heel Europa de enige keer geweest dat mensen zo massaal hebben geprotesteerd tegen de Jodenvervolging.

Uiteindelijk zien de Duitsers dan ook weinig reden om de Nederlandse paleizen in bescherming te blijven nemen.

In april gebeurt dan ook waar men hier al maanden bang voor is: troepen van het Duitse leger, oftewel de Wehrmacht, nemen hun intrek in de beide zijvleugels van Paleis Het Loo.

Op 20 april, de verjaardag van Hitler, vieren de soldaten uitbundig feest in het paleis.

Geluid: Feestende dronken mensen en blazersmuziek

De Duits soldaten worden al na enkele weken uitgezonden naar het Russische front.

Het vertrek van de  soldaten wordt door de medewerkers van het paleis aangegrepen om nog eens 600 kilo aan koper en brons onder de vloeren van het paleis te verbergen. Nog altijd proberen ze zoveel mogelijk te handelen zoals de koningin het zou willen.     

Ben je weer aangekomen bij de ingang van het blauwe hek? Loop dan met het paleis in je rug, de middelste laan uit – dit is de laan recht tegenover het paleis. In de verte staat een stenen paal. Dat monument wordt De Naald genoemd – daar lopen we heen. Onderweg kom je een ketting tegen waar je omheen kunt lopen. Houd tijdens het lopen zoveel mogelijks rechts aan en pas goed op voor naderende shuttlebussen. Speel tijdens deze wandeling het volgende fragment. 

VO: We lopen met het paleis in onze rug, over de middelste laan richting De Naald. Pas onderweg op voor shuttlebussen. Aan het einde van de laan hangt een ketting waar je omheen kunt lopen.

In 1942, kort na het verbergen van het kopen en bros, besluiten de Duitsers Paleis Het Loo te gebruiken als herstellingsoord voor Duitse soldaten en hoge officieren.

Een groot wit kruis op het dak moest voorkomen dat het paleis wordt gebombardeerd .

Geluid: gebouw, spullen worden verplaatst, getimmerd, geroezemoes.

In de oostvleugel van het paleis komen 132 bedden voor herstellende soldaten. De grote zaal van het paleis wordt voortaan gebruikt als eetzaal voor de Wehrmacht Officieren, In de westvleugel worden massageruimten, medische baden en kamers voor lichtbehandeling ingericht.

Het is opvallend genoeg de Duitse stafarts die zich, mede dankzij zijn gematigde politieke houding, verzet tegen al te hevige verbouwingen van het paleis. Ook voorkomt hij dat de soldaten gebruikmaken van de persoonlijke vertrekken van de koninklijke familie.

Wel wordt er een overdekte hellingbaan gebouwd om bij een eventueel luchtalarm de patiënten met bed en al zo snel mogelijk naar de schuilkelder te kunnen brengen. Die schuilkelder bevond zich op de huidige personeelsparkeerplaats.

Een ontspanningszaal, nu de balzaal, in de westelijke vleugel wordt gebruikt als bioscoop. En er wordt zelfs een 'Weense Avond’ gehouden met concerten van Schubert, Brahms en Mozart.

Geluid: Mozart concert, geroezemoes, klinkende glazen.

Het uitgestrekte kroondomein leent zich natuurlijk ook uitstekend voor grote jachtpartijen. Rijkscommissaris Seyss-Inquart en de SS-leiding behoren tot de vaste gasten. Ook komen er leiders van de NSB, de Nationaalsocialistische Beweging in Nederland, zoals Anton Mussert.

Paleis Het Loo lijkt inmiddels volledig overgenomen door de Duitse bezetter. Maar de intendant van Het Loo, die leiding gaf aan het personeel, stimuleerde zo veel mogelijk dat hun eigen medewerkers in het paleis zouden blijven werken. De meeste medewerkers stonden hier positief tegenover, want ze geloofden dat op die manier hun koningin het beste kon worden gediend.

Doordat een deel van het personeel blijft, kunnen er ook stille daden van verzet worden gepleegd. Zo zouden er mensen onderduiken op Paleis Het Loo en werd er, waar dat kon, gesaboteerd.

Muziek: wissel naar spannende muziek

 Zo was er bijvoorbeeld het werk van de goede vriend van prins Bernhard, Willem Röell. Willem was lange tijd de houtvester van Paleis Het Loo, en daarmee verantwoordelijk voor het behoud van de bossen.

Willem wordt een schakel in het doorsluizen van informatie naar Engeland. Ook sluisde hij veel persoonlijke berichten  door aan de koninklijke familie.

Maar Willem zou steeds meer risico’s gaan nemen. Juliana reageerde dan ook niet verbaasd toen ze in juni 1942 via via hoorde over zijn lot. Ze schrijft (VO galm):  ‘Intussen is het eindelijk gebeurd, wat eigenlijk altijd zoo waarschijnlijk was, Willem is gevangen.’

VO:. Willem wordt in augustus dat jaar ter dood veroordeeld.

Ben je aangekomen bij De Naald? Luister dan het volgende fragment voor de volgende wandel instructies.

Je verlaat nu het terrein van Paleis Het Loo. Pas goed op, want hier rijdt veel verkeer. Loop rechtsaf langs het fietspad, en sla bij de eerste verkeerslichten aan je linkerhand, linksaf. Na het oversteken van de autoweg loop je rechtdoor over het voetpad langs het Bastionhotel, tot je ter hoogte van bushalte Gedenknaald staat, bij Loolaan 554. Zet voor je eigen veiligheid nu je koptelefoon af, of doe je oortjes uit.

 Als je daar bent, speel dan het volgende fragment af. 

VO: We staan ter hoogte van bushalte Gedenknaald, bij Loolaan 554

De samenwerkende legers van de Britten, Amerikanen, Canadezen en Polen werden de 'geallieerden' genoemd. In 1943 groeit de vrees onder het Nazibestuur voor tegenaanvallen van de geallieerden op de Nederlandse kustgebieden – waaronder Den Haag. Daarom worden er verhuisplannen gemaakt om essentiële departementen te verplaatsen naar het midden van het land. Apeldoorn wordt het nieuwe bestuurscentrum van Nederland.

Zo wordt op deze plek begonnen met het graven van een grote ondergrondse commandobunker van gewapend beton. Waar je nu staat is de bakstenen ingang nog altijd goed vindbaar.

Dit zwaar beveiligde pand bestond niet alleen uit kantoren maar ook voorzieningen zoals een slaapkamer, een badkamer met douche en zelfs een telefooncentrale. In februari 1944 besluit Rijkscommissaris Seyss-Inquart zijn kantoor te verhuizen naar deze villa. Tijdens luchtaanvallen werkte hij vanuit deze bunker. 

In de eerste dagen van september 44 weten geallieerde troepen in hoog tempo het noorden van België te bevrijden. Door onjuiste berichten en veel wensdenken gaat er op dinsdag 5 september het onjuiste gerucht rond dat de eerste geallieerden al op Nederlandse bodem waren.

Vele NSB’ers en Duitsers slaan op de vlucht;   Op hetzelfde moment staan veel Nederlanders de bevrijders hoopvol bij gemeentegrenzen op te wachten. Maar al snel blijken het slechts geruchten – de bevrijders komen niet. De dag komt bekend te staan als Dolle Dinsdag. Ik kan me bijna geen voorstelling maken van de teleurstelling die de Nederlanders die dag hebben gevoeld.

 Voor Rijkscommissaris Seyss-Inquart is de chaos van Dolle Dinsdag reden om ook zelf met zijn vrouw en dochter naar het midden van het land te verhuizen. Dichtbij zijn kantoor en deze bunker. Apeldoorn is het centrum van de macht geworden.

Loop nu dezelfde route terug richting de Naald. Terwijl je naar de verkeerslichten loopt, kom je links aan de overkant van de autoweg, Het Nationaal Canadees Bevrijdingsmonument tegen: De Man met Twee Hoeden. Je kunt ervoor kiezen om het volgende fragment daar te beluisteren of bij de Naald. Let op: Je moet er wel extra voor oversteken. Zet deze tour dus op pauze en pas goed op voor naderende auto’s en fietsers.

Het Nationaal Canadees Bevrijdingsmonument: De Man met Twee Hoeden. Ook als je naast De Naald staat, kun je het monument in de verte zien.” In het Canadese Ottawa staat een precies hetzelfde monument – zijn tweeling. De Man met Twee Hoeden werd ontworpen door de Canadese kunstenaar David M. McGill. De twee hoeden op het monument hebben een speciale betekenis: de ene hoed staat voor de Canadese soldaten die Nederland bevrijdden, en de andere hoed vertegenwoordigt de politieke leiders of het koninklijk huis van Nederland, die het bevrijde land symboliseren.

De bevrijding van Nederland kostte meer dan 6000 Canadese militairen het leven.

Deze jonge mannen stierven in een vreemd land voor de vrijheden van een ander. Dat vind ik soms maar moeilijk te beseffen. Zouden wij nu hetzelfde doen?   

Het waren ook de Canadezen die uiteindelijk dit gebied bevrijdde.

Maar daar zijn we nog niet in het verhaal…

Nee, Nederland heeft er inmiddels vier zware oorlogsjaren op zitten. Tienduizenden joden zijn gedeporteerd naar concentratie- en vernietigingskampen, vaak met hulp van Nederlandse instanties.

 Het openbare leven is doordrenkt van angst, schaarste en onderdrukking. En het einde lijkt nog niet in zicht.

Loop, als je dat nog niet hebt gedaan, nu terug richting de Naald. Steek daarvoor bij de verkeerslichten de autoweg weer over en pas extra goed op voor naderende auto’s en fietsers. Zet je koptelefoon zo daarom weer af of doe je oortjes uit. En kijk goed om je heen.

Start het volgende fragment als je bij de Naald staat.

Bij De Naald slaan we dezelfde laan weer in richting het paleis. Loop langs het gebouw met de titel “Het Kleine Loo” en sla daarna, voor de ketting, schuin linksaf richting het stallenplein. Pas op, aan het einde van het pad is een wild-rooster, je kunt hier omheen lopen.

Muziek: zachte, maar opbouwende soundscape.

Op 17 september 1944 wagen de geallieerden een poging om heel Nederland te bevrijden. Tijdens de operatie Market Garden vinden er rondom Eindhoven, Nijmegen en Arnhem massale luchtlandingen plaats. Het geallieerde leger wil met de luchtlandingen en een grondoffensief belangrijke bruggen veroveren. Zo hopen ze de oorlog voor Kerstmis 1944 te kunnen beëindigen.

Het einde van de oorlog leek binnen handbereik, maar de operatie mislukt. Alleen het zuiden van Nederland wordt bevrijd en het noorden van het land – waaronder Apeldoorn – moet nog ruim een half jaar op de bevrijding wachten.

— pauze

De geallieerden lijden zware verliezen, en een groot aantal gewonde Engelse krijgsgevangenen wordt voor medische zorg naar Paleis Het Loo overgebracht, dat nog altijd als herstellingsoord wordt gebruikt en in handen is van de Duitsers.

Een ooggetuige ziet hoe de Britse gewonden op het grasveld voor het paleis worden neergelegd. Omdat de Duitse gewonden eerst worden geholpen, liggen de Britten daar uren op het gras voordat ze worden verzorgd. Om ze daarna te scheiden van de Duitse soldaten worden ze ondergebracht i n de voormalige vertrekken van de koninklijke familie .

De huismeester van Paleis Het Loo maakt op een dag de Duitsers wijs dat er problemen zijn met de waterleidingen op de kamers van de Britse krijgsgevangenen. De loodgieter nam vervolgens in het geheim kaarten en instructies mee om ze te laten ontsnappen. In het holst van de nacht bonden de soldaten lakens aan elkaar en klommen ze uit het raam. Buiten werden zij opgewacht door het verzetslieden. Het verze t werd gepleegd in het hol van de leeuw. Maar Rijkscommissaris Seyss-Inquart, die zoals we nu weten om de hoek kantoor hield, wist er niets van.

 Na het wild-rooster sla je linksaf en loop je het stallenplein op. Aan de houten toegangspoort van het stallenplein hangt een informatiebord.  Let op: Het stallenplein is alleen tijdens openingstijden bereikbaar. Is het plein gesloten? Dan kun je tijdens het volgende fragment door of over het houten hek heen kijken.

Het is tijd om weer terug te keren naar het bombardement van november 1944.

Muziek: Energieke maar spannende muziek.

We staan op het stallenplein. Het is zaterdag 4 november 1944 en het is wisselend bewolkt.   De Engelsen hebben ontdekt dat het rechter paviljoen van de koninklijke stallen inmiddels niet meer wordt bewoond door paleispersoneel, maar is omgedoopt tot een hoofdkwartier van de Waffen-SS.

De Engelsen besluiten het gebouw te bombarderen. Maar dit moet heel precies gebeuren, want in het linker paviljoen wonen nog wel gezinnen. Het risico op burgerslachtoffers is groot.

Toch wordt de aanval voortgezet.

Geluid: vliegtuigen starten op. Luchtafweer en luchtalarm is te horen.

Rondom het paleis worden verschillende doelen aangevallen. Zo proberen andere vliegtuigen het kantoor en de bunker van Seyss-Inquart te bombarderen. Maar ze weten het gebouw niet te raken.

De Duitse luchtafweer weet één vliegtuig uit de lucht te schieten. Het stort neer in het bos achter de stallen. Piloot David Wallace komt daarbij om het leven.

Bij aanvallen op de Loseweg worden zeker drie onschuldige mensen gedood door kogels van de Britse vliegtuigen.

De Nederlander Rob Zinnicq-Bergmann en zijn collega’s vliegen door, richting Paleis Het Loo. Nadat Rob gewond was geraakt tijdens de Duitse inval van Nederland, vier jaar eerder, was hij gevlucht naar Engeland. En daar heeft hij bij de Royal Air Force leren vliegen in toestellen zoals deze Typhoon – of de ‘Tiffy’ zoals hij ze zelf graag noemt.

Vanaf grote hoogte duiken ze recht op het rechterpaviljoen van de stallen af en laten hun bommen.

Geluid: Ontploffing.

 Ze raken hun doel. Het volledige rechter paviljoen wordt vernietigd. Meerdere Nederlandse SS’ers komen om het leven. De aanval is, in de ogen van Rob, een groot succes.

Wellicht is het je al opgevallen, maar als herinnering aan de oorlog wilde Wilhelmina het paviljoen niet laten herbouwen. De lijnen zijn nog altijd zichtbaar in de bestrating. Recht tegenover staat een maquette voor blinden en slechtzienden. Ook hierop mist het paviljoen.

Ga nu het stallenplein weer af en loop door het ijzeren hek, over de stallenlaan richting het paleis. Bij de eerste zijweg aan je rechterhand sla je rechtsaf. Loop over het stenen pad tot je weer bij de middelste laan bent aangekomen. Aan het einde van het stenen pad staat weer een informatiebord. Speel intussen het volgende fragment.

Muziek: Droevige rustige muziek

Geluid: (Gure) wind

We lopen over de stallenlaan richting het paleis en slaan bij de eerste zijweg aan onze rechterhand rechtsaf. Daar, net voorbij de eerste lantaarnpaal. We lopen tot we weer bij de middelste laan zijn aangekomen.

Er volgt een zware vroege winter in Nederland: de hongerwinter. Met uiteindelijk meer dan 20.000 dodelijke slachtoffers als gevolg van ondervoeding.

Wanneer de oprichter van de Nederlandse SS, Henk Feldmeijer, die winter om het leven komt, wordt er een staatsbegrafenis georganiseerd onder de bomen van Paleis Het Loo – de gehele NSB top is hierbij aanwezig. Het laat maar weer eens zien hoe belangrijk en symbolisch deze plek werd bevonden door de Nazi’s.

Ben je aangekomen bij het informatiebord vlakbij de middelste laan? Luister daar het volgende fragment.

VO: We staan weer bij de middelste laan recht tegenover het paleis. Na de Canadese oversteek van de IJssel op 12 april 1945 wordt de bevrijding van Noord-Nederland dan toch echt ingeluid. Eindelijk zijn ze er! Het eindeloze wachten is voorbij.  

Op 17 april rijden de Canadese tanks hier de laan op (Geluid) en geeft het achtergebleven Duitse medische personeel zich over.

Op verzoek van de Canadezen worden de spullen van de Wehrmacht verwijderd uit het paleis. Twee dagen later, op 19 april, vestigt Bernhard zich met zijn militaire staf op Paleis Het Loo. Het paleis wordt hiermee het hoofdkwartier van de Nederlandse Strijdkrachten, met toestemming van de koningin. Van Bernhard’s Duitse verleden was nog maar weinig te merken – hij presenteert zich als dappere oorlogsheld – zonder zelf ooit een schot te hebben gelost. 

Op 5 mei vertrekt Bernhard vanaf Paleis Het Loo richting Hotel De Wereld om de overgave van de Duitsers bij te wonen. In een in beslag genomen Mercedes van Rijkscommissaris Seyss-Inquart rijdt hij hier de laan uit.

Geluid: Oldtimer auto rijdt weg - fade out.  

Nederland lijkt na vijf jaar oorlog bevrijd. Maar het koninkrijk verkeert nog altijd in oorlog: Nederlands-Indië wordt nog tot augustus bezet door de Japanners.

Als je het paleis wilt bezoeken, kun je het laatste fragment beluisteren terwijl je hier linksaf, over de middelste laan richting het paleis loopt . Let op: je hebt voor het paleis een toegangsticket nodig.

Wil je dit niet? Dan kun je terug naar de stallen lopen terwijl je het laatse fragment beluistert.