Paleis Het Loo bezit meer dan 190 delen van het Meissen-servies van stadhouder Willem V met topografische afbeeldingen van Nederland en Java. Het servies bestond ooit uit ongeveer 435 voorwerpen. Twee sauskommen en vierentwintig borden waren in bezit van Herbert M. Gutmann (1879-1942). Het leven van de Duitse bankier en verzamelaar Herbert M. Gutmann en zijn familie krijgt met de opkomst van de nazi’s een tragische wending. Hij verliest zijn thuis, opgebouwde fortuin en kunstcollectie. De nazaten van Herbert M. Gutmann proberen een beeld te krijgen van de lotgevallen van hun grootvader en zijn familie. Zij zetten zich al jarenlang in om kunstvoorwerpen uit zijn collectie op te sporen en terug te vragen.
Onder dwang van de nazi’s moet Gutmann zijn bezittingen laten veilen. Jaren later duiken zestien borden en twee sauskommen uit zijn bezit op in Nederlandse musea. Gutmann’s kleinkinderen dienen in 2014 een verzoek tot restitutie bij de Nederlandse staat in om de serviesdelen terug te krijgen. Op advies van de restitutiecommissie besluit de toenmalige minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap om de voorwerpen aan de familie terug te geven. In 2024 heeft Paleis Het Loo alle gerestitueerde serviesdelen van de erven aangekocht, op een schotel na. Die is door het Rijksmuseum verworven. Met deze aankoop kan in Nederland het verhaal over de Herbert M. Gutmann en roofkunst in nazi-Duitsland verteld worden.
Herbert M. Gutmann
Herbert M. Gutmann wordt geboren op 15 oktober 1879 in Dresden als zoon van Eugen Gutmann (1840-1925) en diens vrouw Sophie Magnus. Zijn vader richt de Dresdner Bank op. Zowel het hoofdkantoor van de bank als de familie verhuizen naar Berlijn. Daar gaat Eugen met zijn kinderen van het jodendom over tot het protestantisme. Als Herbert M. Gutmann zeventien jaar oud is, begint hij bij de Dresdner Bank met zijn opleiding in het bankiersvak. Na enkele jaren ervaring wordt hij onderdirecteur van de vestiging in Londen. In 1906 richten vader en zoon samen de Deutsche Orientbank in Istanboel op. Daarnaast treedt Herbert toe tot de raad van bestuur van de Dresdner Bank en wordt hij verantwoordelijk voor de omvangrijke buitenlandse zaken van de bank. In deze periode bouwt hij zijn kunstverzameling op, onder andere door zijn reizen door Europa en het Midden-Oosten.
Herbert trouwt in 1913 met Daisy von Frankenberg und Ludwigsdorf (1889-1959). Ze krijgen drie kinderen: Luca, Fred en Marion. Het gezin woont afwisselend in Berlijn en Potsdam. Na enige tijd kiezen ze voor een vaste woning in Potsdam en noemen die de ‘Herbertshof’. Ook de kunstverzameling krijgt hier een plek, bestaande uit Nederlandse landschapschilders, Franse en Duitse schilderijen uit de rococo, porselein en andere antiquiteiten. Ook heeft hij een grote liefde voor Aziatische kunst en verzamelt hij Perzische, Arabische, Ottomaanse en Chinese keramiek. De Gutmanns behoren tot de populairste koppels in het bruisende Berlijn van de jaren 20 van de twintigste eeuw. Hun huis ‘Herbertshof’ groeide uit tot een internationaal befaamd trefpunt van politici, royalty, sporters, wetenschappers en kunstenaars.
Nazi-terreur
Het leven van de Duitse bankier Gutmann en zijn familie krijgt met de opkomst van de nazi’s een tragische wending. Vanuit de anti-joodse propaganda wordt Gutmann beschuldigd van de bankencrisis. Na een ontzegging van zijn maatschappelijke functies wordt hij ontslagen. De nazi’s eisen dat hij met contant geld schulden terugbetaalt die allang waren afgeschreven. Gutmann zit financieel volledig aan de grond en probeert de Herbertshof te verkopen. Wanneer dit niet lukt moet hij noodgedwongen zijn kunstverzameling laten veilen bij Paul Graupe in Berlijn.
In 1936 vlucht Gutmann met zijn vrouw en dochter naar Engeland. Zijn zoon Luca wordt als buitenlandse vijand geïnterneerd en zoon Fred vlucht naar de Verenigde Staten. Ondanks zijn vertrek moet hij de Herbertshof in 1939 verkopen aan een nazi-organisatie. Een paar jaar later neemt de Gestapo zijn overgebleven bezittingen in Berlijn en Potsdam in. Tot slot verliest hij ook zijn Duits staatburgerschap.
Laatste jaren
Gutmann wordt ernstig ziek en de familie moet rondkomen van het weinige geld dat is overgebleven. In 1942 overlijdt hij. Ondanks alles heeft Herbert altijd opbeurende woorden. Zo schrijft hij in een brief aan zijn zoon:
'Money lost, nothing lost. Sense of humor lost, everything lost’ (Zonder geld verlies je niets, zonder humor verlies je alles).
Ook Gutmanns broers en zussen ontvluchten Duitsland. Zijn broer Max en zijn zus Lili overleven de oorlog in Italië, zijn zus Rosalie in Zweden en zijn broer Curt duiken onder in het door de Duitsers bezette deel van Frankrijk. Herberts jongste broer Fritz Gutmann blijft als enige in Duitsland om de kunstverzameling van hun vader te redden. Dat kost hem zijn leven, in 1944 wordt hij in concentratiekamp Theresienstadt vermoord.
De erfgenamen van Gutmann willen dat het hedendaagse publiek deze prachtige borden ziet als de dragers van de herinnering aan verschrikkelijke gebeurtenissen uit het verleden en dat de teruggave ervan wordt gezien als een symbolisch teken van genoegdoening en herstel.
Alle aangekochte stukken zijn in de collectie online te bekijken.
