Wie in de 17e eeuw de grote trap van Paleis Het Loo betreedt, wordt bekeken. Niet alleen door aanwezige hovelingen, maar ook door geschilderde figuren die vanachter balustrades en zuilen naar de bezoeker kijken. De trap is het theatrale middelpunt van het paleis. Het spel van toeschouwers in verf die het echte publiek bekijken, komt op meerdere plaatsen in Nederland terug. Waar in Nederland zie je dit type schildering nog meer? En wat maakt de schildering bij de grote trap uniek?
De Republiek: wereld op de drempel van de macht
Al rond 1630 wordt in Huis Honselaarsdijk, het buitenverblijf van Frederik Hendrik en Amalia van Solms, geëxperimenteerd met muurschilderingen van verhoogde balustrades met zogenoemde ‘oosterse’ figuren. De schildering benadrukt de wereldwijde contacten en de rijkdom van de opdrachtgever.
Binnenhof
Een ander voorbeeld van dit soort schildering is te zien in het plafond van de vergaderzaal van de Eerste Kamer op het Binnenhof (circa 1650). In geschilderde cartouches (een geschilderd kader op een plafond of muur) kijken vertegenwoordigers van verschillende volkeren via openingen neer op de politieke besprekingen. Fransen, Engelsen, Ottomanen, Perzen en anderen.
De kunstenaars achter dit plafond behoren tot dezelfde artistieke traditie als de makers van de muurschildering bij de grote trap. Nicolaas Wielingh, verantwoordelijk voor de figuren in de vergaderzaal, is de leermeester van Robbert Duval. Duval voert later als hofschilder de schilderingen op Paleis Het Loo uit. Zo loopt er een directe lijn van het Binnenhof naar Apeldoorn.
Huis De Trompenburgh
Rond 1680 wordt het motief van ‘de volkeren van de wereld’ ook in een meer aristocratische omgeving gebruikt: het buitenhuis van admiraal Cornelis Tromp. In de koepelzaal in Huis De Trompenburgh staan figuren uit Azië, Afrika en Amerika afgebeeld in een theatrale compositie. Koning-stadhouder Willem III bezoekt in die tijd Trompenburgh, dus het is goed denkbaar dat zulke decoraties zijn ideeën over hofarchitectuur mede hebben gevormd.
Een uitzonderlijk geval
Toch is de grote trap geen simpele herhaling van bestaande schilderingen. Anders dan op Huis Honselaarsdijk, het Binnenhof en Trompenburgh, toont de muurschildering in Apeldoorn niet ‘de vier werelddelen’ of een volledige reeks volkeren. In plaats daarvan staan er maar zeven Ottomaans uitziende figuren op. Wat wil de koning-stadhouder hiermee zeggen?