Dresscodes

Oog in oog met kleding van koninginnen Wilhelmina, Emma en Máxima. Met outfits gedragen op de rode loper door Kendall Jenner, Margot Robbie en meer. De modetentoonstelling Dresscodes was te zien van 9 oktober 2025 t/m 8 maart 2026.

Dresscodes

Dresscodes zijn van alle tijden: wie wil je zijn, waar wil je bij horen en wat zegt je kleding daarover? Deze vragen zijn door de eeuwen heen niet veel veranderd. Aan het hof speelde mode een belangrijke rol bij het uiten van persoonlijke stijl en status.

De tentoonstelling neemt je mee langs deze specifieke koninklijke kledingregels, waarin vragen centraal staan als: wat is een hofsleep? Wat draag je tijdens een wandeling in de buitenlucht? Is wit de kleur van trouwen of rouwen? Iconische stukken, zoals de trouwjurk van Wilhelmina, maar ook kleding voor bij de jacht, ceremonies en feesten komen aan bod.

Meer dan 200 kledingstukken

Dresscodes gaat niet alleen over vroeger, maar ook over nu. De dresscodes van toen zie je nu terug op de rode loper en op sociale media. In Dresscodes zie je dan ook veel iconische stukken die voor het eerst getoond worden: kleding gedragen door stijliconen als Taylor Swift, prinses Diana en Lady Gaga, maar ook uniek privéeigendom van de Nederlandse en Belgische koninklijke familie. Topontwerpen van Chanel, Gucci, Givenchy en Nederlandse modehuizen als Viktor&Rolf en JANTAMINIAU zijn ook te zien. Nergens anders zie je zoveel mode op één plek.

Dresscodes, van statement tot stijlicoon

Dresscodes: het zijn regels voor hoe je je kleedt. Soms staan ze vermeld op een uitnodiging, maar vaak ook zijn het ongeschreven regels voor ‘hoe het hoort’. Aan het hof zijn dresscodes altijd belangrijk geweest. Een galadiner, huwelijk of partijtje tennis, voor elke gelegenheid was een kledingvoorschrift. Wie de regels negeerde, plaatste zichzelf buiten de groep.

Dresscodes zijn van alle tijden en spelen niet alleen aan het hof, maar ook in het dagelijkse leven een rol. Bewust of onbewust kiezen we een kledingstijl waarbij we ons thuis voelen. Om ergens bij te horen, of juist niet. Wat zegt jouw kleding over jou?

In deze tentoonstelling zie je dresscodes van vroeger en van nu. En wat blijkt: regels veranderen. Dresscodes die in het verleden alleen in hofkringen golden, worden nu omarmd in de popcultuur. Van het paleis naar de rode lopers van Hollywood en New York. ‘Celebrities’, de stijliconen van nu, verschijnen daar gekleed als koningen en koninginnen. Wie als ster een statement wil maken, grijpt terug op royal dresscodes.

In 1879 trouwde koning Willem III met de Duitse prinses Emma van Waldeck-Pyrmont. Het huwelijk gaf het hofleven in Nederland een nieuwe impuls. De stralende jonge koningin werd het middelpunt van evenementen aan het hof. Bij veel ontvangsten, van galadiner tot sportactiviteit, gold een kledingvoorschrift. Dresscodes zorgden voor duidelijkheid: aan de kleding herkende je iemands positie aan het hof en in de maatschappij. Met het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1940 kwam aan het rijke hofleven een einde.

De glans van het hof

Lakeien droegen hun mooiste galatenue, de heren van de hofhouding en mannen met een openbare functie een ambtskostuum. Dit ceremoniële kostuum was rijk uitgevoerd met glinsterend borduurwerk, verwijzend naar de functie van de drager. Militairen droegen hun ceremoniële uniform. Rangen en standen waren door de kleding in één oogopslag duidelijk.

In het kort:

• In het paleis was ‘gala’ de meest feestelijke kleding

• Mannen droegen kostuums die hun functie en rang aangaven

De hofsleep

Vrouwen droegen bij formele ontvangsten aan het hof een jurk met sleep. De hofsleep, een losse, extra lange sleep, was de overtreffende trap. De koningin en haar hofdames droegen deze sleep bij belangrijke evenementen. Hoe hoger de positie van een vrouw, hoe langer de sleep en hoe rijker de borduursels. De sleep werd aan de halslijn of aan de taille met haakjes vastgemaakt. De losse sleep had als voordeel dat hij op meerdere galajurken kon worden gedragen. Aan het hof van de Oranjes was de hofsleep tot aan het begin van de 20e eeuw in gebruik.

In het kort:

• Hoe belangrijker de draagster, hoe langer de sleep

• De hofsleep is een losse sleep

• Je kon deze sleep bij verschillende galajurken dragen

Verandering en vernieuwing

Kledingvoorschriften werden soms aangepast omdat een vorstin een uitgesproken smaak had, of omdat het hof zwichtte voor de druk van de mode. Zoals begin 20e eeuw, toen de samenleving in hoog tempo veranderde. Vrouwen kregen meer rechten. Ze mochten bijvoorbeeld studeren en – vanaf 1919 – hun stem uitbrengen bij verkiezingen. Bij de nieuwverworven vrijheid paste een nieuwe kledingstijl. Het knellende korset werd afgeschaft. Vrouwen gingen wijdere jurken van soepele stof dragen, ook aan het hof. De onpraktische lange rok met sleep verdween uit het modebeeld.

Prinses Juliana waagde zich bij feestelijke ontvangsten in een jurk die de kuiten vrijliet. Zelfs haar moeder, de traditioneel ingestelde koningin Wilhelmina, ging overstag: bij gala’s droeg ze wel eens een jurk waaronder haar schoenen zichtbaar waren. Vaak werd zo’n modieuze jurk nog wel gecombineerd met een soort sleep.

In het kort:

• Soms was mode belangrijker dan traditie

• In de jaren 1920 raakten kortere rokken in de mode

• Een moderne (/modieuze) jurk had vaak nog een traditionele sleep

Maken en vermaken

Jezelf aankleden als vrouw was ingewikkeld voor wie de Parijse mode volgde. Een kleedster hielp de koningin en haar hofdames met korsetten en lastige sluitingen. Zij kon ook helpen bij het maken of vermaken van kleding.

Modieuze maatkleding was duur. Vooral zijden stoffen en goudborduursels waren kostbaar. Kleding laten vermaken was heel gewoon, ook aan het hof. Vrouwen lieten hun jurken veranderen, zodat ze weer een tijdje met de mode mee konden. Kledingstukken werden uit elkaar gehaald en deels opnieuw gebruikt. Duurzame mode dus.

In het kort:

• Dure kleding ging jaren mee

• Vrouwen lieten hun kostbare jurken aanpassen aan de laatste mode

Sport als vrijetijdsbesteding, overgewaaid uit Engeland, kwam tot in de 20e eeuw buiten hofkringen nauwelijks voor. Op de tennisbaan was witte kleding vereist, voor paardrijden een rijkostuum. Een terugkerend onderdeel van het hofleven was de jacht. Hiervoor kleedden zowel mannen als vrouwen zich in een jachtkostuum van dicht geweven, warme stof (tweed) in camouflerende kleuren. ‘s Winters werd in wollen kleding geschaatst op de bevroren vijvers van het paleispark. Een praktisch, modieus accessoire voor dames was de bontmof, een ‘koker’ van bont of wol om de handen warm te houden.

In het kort:

• Ook bij buitenactiviteiten golden dresscodes

• Bijvoorbeeld: lichte kleding voor tennis, een rijkostuum voor paardrijden

• Bij schaatsen en op jacht: warme wollen kleding

Ook voor activiteiten buitenshuis golden kledingvoorschriften

De kledingvoorschriften volgden het verloop van de officiële rouwperiode: van enkele weken zware rouw naar halve rouw en ten slotte lichte rouw.

Koningin Wilhelmina en prins Hendrik brachten wit terug als rouwkleur, zoals eeuwenlang gebruikelijk was geweest aan de Europese hoven. Zij gaven hiermee uitdrukking aan hun geloof in een leven na de dood. Een dresscode als statement. Bij uitvaarten binnen de familie verwerken de Oranjes nog steeds witte accenten in hun kleding.

In het kort:

• Na de dood van een familielid ging iedereen aan het hof in het zwart

• Koningin Wilhelmina koos voor wit als rouwkleur

Extra vorstelijk was een jurk van zilverlamé, een stof met zilverdraad erin verwerkt voor een mooie glans. De koninklijke bruidegom droeg geen speciale bruidskleding, maar het uniform dat bij zijn hoogste militaire rang hoorde.

De witte bruidsjurk raakte in navolging van het hof ingeburgerd in alle lagen van de samenleving. Tegenwoordig hebben bruidsparen veel meer opties, al blijft wit geliefd. Kleur en stijl zijn een kwestie van smaak en soms ook een manier om uiting te geven aan de eigen (bi)culturele achtergrond.

In het kort:

Een witte trouwjurk staat voor zuiverheid

• Door de hoftraditie kwam de witte bruidsjurk in mode

• De koninklijke bruidegom trok zijn mooiste uniform aan

Ben je vrij om je eigen stijl en daarmee je eigen identiteit te kiezen? En laat jij je daarbij leiden door modetrends, of raak je geïnspireerd door mensen die je tegenkomt online en op straat? Wat zegt jouw outfit over wie je bent en waar je voor staat?

Ari Versluis en Ellie Uyttenbroek fotograferen sinds 1994 groepen mensen met dezelfde kledingstijl en attitude, ze noemen deze fotoseries dan ook Exactitudes. De foto’s tonen mensen als duidelijk herkenbare groep en tegelijkertijd als totaal verschillende individuen. Herken jij jezelf in een van de series?

In het kort:

• Kleding laat zien bij welke groep je hoort, maar ook wie jij zelf bent

• Ari Versluis en Ellie Uyttenbroek fotograferen sinds 1994 groepen mensen

• Hun fotoseries laten zien hoe we op elkaar lijken en tegelijkertijd uniek zijn

Dresscodes en wij

Kleding is een universele taal, met daarbinnen talloze uitdrukkingsmogelijkheden. Mensen uit verschillende sociale groepen maken met hun kledingstijl een statement. Als individu, maar ook als lid van een gemeenschap. Negen dresscodes vertellen hier negen persoonlijke verhalen, over mensen die binnen hun gemeenschap een actieve rol spelen. Ze zetten zich bijvoorbeeld in voor hun voetbalclub, voor de stad, voor een duurzamere samenleving of voor de cultuur waarin ze zijn geworteld. Elk op hun eigen manier. Wat ze gemeen hebben, is dat hun kledingkeuze uitdrukt waar ze voor staan. Ze laten zien dat je jezelf kunt zijn terwijl je juist de verbinding zoekt met de ander.

Voor de Nederlandse koninklijke familie wordt de loper uitgerold op Prinsjesdag, een belangrijke feestdag voor de parlementaire democratie. Kleding en ceremonieel vertoon benadrukken op die dag de koninklijke waardigheid. Wereldwijd is de bekendste rode loper waarschijnlijk die van het Met Gala in New York, het jaarlijkse grote modegala. Daar schitteren de ‘koningen en koninginnen’ uit de wereld van mode en showbusiness.

Verkleedpartij en bal masqué

Een verkleedpartij aan het hof was vroeger heel normaal. Er werden geregeld gemaskerde bals gegeven. Wie verkleed was, hoefde even niet zichzelf te zijn. En met een masker op kon je je net iets meer permitteren dan zonder. Zelfs als koning of koningin.

Een verkleedfeest was een serieuze zaak. Vaak werd hieraan nog meer geld uitgegeven dan aan een outfit voor een traditioneel bal. Gasten konden zich verkleden als historische figuur, als beroemdheid of als harlekijn of pierrot (clown). Het was de kans bij uitstek om te stralen op een feest en de fantasie de vrije loop te laten.

In het kort:

• Bij verkleedfeesten speelde je positie aan het hof even geen rol, iedereen was gelijk

• Verkleden was een serieuze zaak, de outfits waren kostbaar

Stijlicoon en rebel

Waar dresscodes zijn, worden ook regels gebroken. Prinses Diana deed dit aan het Britse hof, juist door zichzelf te zijn. In de jaren na haar scheiding van prins Charles ontwikkelde ze een glamoureuze kledingstijl. Ze droeg ontwerpen van couturiers als Gianni Versace, Dior, Chanel, Catherine Walker en Jacques Azagury. Haar stijl leek steeds meer op die van beroemde supermodellen.

Azagury ontwierp voor Diana deze vijf avondjurken, lang en kort. Hij haalde ‘lady Di’ over om te kiezen voor ultrakorte rokken, veel korter dan zij en het behoudende Britse hof gewend waren. De rebelse prinses droeg de jurken met een grote glimlach. Een stijlicoon was geboren.

In het kort:

• Prinses Diana brak met de kledingregels aan het Britse hof

• Ze durfde te kiezen voor een glamoureuze stijl

• Met haar korte rokken en opvallende jurken werd ze een stijlicoon

Statement: high & low

Gekleed gaan als een koningin of prinses is tegenwoordig niet zo moeilijk. Want ook zij dragen betaalbare confectie. Hun kledingstijl is daarmee bereikbaarder geworden. Confectie heeft het in de tweede helft van de 20e eeuw gewonnen van couture, mode werd democratischer. Steeds meer mensen konden eraan meedoen.

Sinds de jaren 60 is er weinig verschil meer tussen de garderobe van een prinses en die van een filmster. Voor de een gelden meer regels dan voor de ander, maar vaak dragen ze dezelfde soort kleding. Soms couture, soms confectie. Of een mix van beide. Meghan (Markle), hertogin van Sussex, noemt haar stijl een combinatie van ‘high & low’, couture en confectie.

In het kort:

• Koninklijke kleding is tegenwoordig vaak een mix van dure couture en betaalbare confectie

• Prinsessen en filmsterren dragen dezelfde soort kleding

• Zo laten prinsessen en beroemdheden zien dat stijl voor iedereen bereikbaar kan zijn

Samenwerking

De tentoonstelling is tot stand gekomen in samenwerking met Kunstmuseum Den Haag en mogelijk gemaakt dankzij steun van het Cultuurfonds, Fonds 21, Mondriaanfonds, de Gemeente Apeldoorn en Stichting Zabawas, de Gravin van Bylandt Stichting, het Hendrik Muller Fonds en Fonds Nederlandse Kostuumvereniging.

Dankwoord

De tentoonstelling Dresscodes is mogelijk gemaakt door vele museale en particuliere bruikleengevers. Met bijzondere erkentelijkheid dank aan Z.M. de Koning, H.M. de Koningin en Hunne Koninklijke Hoogheden de Prinsessen Amalia, Irene en Mabel, die allen ruimhartig kleding uit particulier bezit in bruikleen gaven. Daarnaast gaat grote dank uit naar de Koninklijke Verzamelingen in Den Haag, voor het omvangrijke langdurig en tijdelijk bruikleen van koninklijke kleding en accessoires.

Dresscodes

Op 8 maart 2026 eindigt de tentoonstelling Dresscodes. Ben je nog steeds benieuwd naar jurken en kostuums? Koop dan het boek: Dresscodes - Van statement tot stijlicoon online, in onze museumshops op het paleis, of lees meer over Dresscodes in het paleis.