State of Wander: Towards Environmental Restoration
Hoe hebben musea en paleizen ons beeld over de natuur gevormd? En hoe wordt dat beeld opnieuw scherp gesteld met de blik van vandaag? State of Wander onderzoekt hoe erfgoed kan bijdragen aan het gesprek over wereldwijde achteruitgang van het milieu en sociale vraagstukken. De collectie, de restauratiepraktijk en het groene erfgoed van Paleis Het Loo vormden de inspiratiebron/basis voor tien nieuwe kunstwerken. De kunstwerken laten zien hoe traditionele opvattingen over de mens als oppermachtige heerser ook nu nog doorwerken in hoe we omgaan met de natuur.
Sinds 2024 werkten kunstenaars en onderzoekers intensief samen rondom erfgoed en collectie van Paleis Het Loo. Ze verdiepten zich in ecologische en sociale geschiedenis, combineerden archiefonderzoek met waarnemingen en ontwikkelden speciaal voor deze locatie kunstwerken. Je vindt deze in het paleis, de stallen, de tuinen en het omringende park. De werken laten je dwalen door geschiedenis en ecologie – en nodigen je uit na te denken over nieuwe manieren van samenleven met alle soorten die onze planeet bewonen.
Ga naar deze pagina om meer te lezen over het project State of Wander en de kunstenaars.
Of ga naar deze pagina om de State of Wander podwalk terug te luisteren.
Gayatri Kodikal - Searching for Lost Seeds
Soort kunstwerk: Virtuele beelden, textielobjecten en video-installatie
Locaties: stallen, rode bedkamer Mary II, benedentuin, dierenbegraafplaats, schietbaan, Willems tempel
Gayatri Kodikal onderzoekt in dit werk de materiële sporen van het kolonialisme in de collectie van Paleis Het Loo en het westerse idee van ‘ongereptheid’. Ze combineert hierbij digitale en fysieke elementen. Virtuele kunstwerken worden zichtbaar via QR-codes. Samen vormen ze een verhaal over echte en fictieve personen, dieren en gebeurtenissen uit de geschiedenis van de Oranjes. De virtuele werken zijn te vinden in de historische vertrekken van het paleis, in de stallen, tuinen en paleispark. Al wandelend wordt ervaren hoe natuur hier is aangelegd voor ontspanning, vorstelijk vertoon en om macht uit te stralen. In de stal daagt een video-installatie je uit anders kijken naar relaties tussen verschillende soorten. Zo blijkt een paard met zijn helend vermogen te kunnen bijdragen aan het geestelijk welzijn van mensen.
Om de digitale onderdelen te kunnen zien is een smartphone nodig met geluid aan en GPS ingeschakeld. De hele ervaring duurt ongeveer 50 tot 60 minuten.
Over de kunstenaar
De Indiaas-Nederlandse kunstenaar Gayatri Kodikal onderzoekt geschiedenis, verhalen en de ecologisch spirituele crisis in de wereld en vertaalt deze in installaties en performances. Voor ‘State of Wander’ bestudeerde ze conserverings- en koloniale geschiedenissen. Zo ontdekte ze in het levende archief van Paleis Het Loo nieuwe verhalen. Kodikal werkte als artist in residence bij belangrijke internationale kunstcentra. Haar werk was te zien op tentoonstellingen in Europa en India.
Edward Clydesdale Thomson - home/host
in samenwerking met stichting landfall
Soort kunstwerk: bewegend mechanisch beeld
Locatie: voorplein
De installatie ‘home/host’ onderzoekt wat woorden als thuis, gastvrijheid en uitsluiting betekenen, en hoe mensen en ‘niet-mensen’ samenleven binnen die systemen. Het werk is gebaseerd op onderzoek naar de infrastructuur van het paleis en het terrein. Een algoritme verwerkt meetgegevens van verschillende afdelingen van Paleis Het Loo. Wat het paleis ‘ziet’, ‘hoort’, ‘ruikt’ en ‘voelt’ zet het algoritme om in bewegingen. Zo laat de sculptuur zien dat waarnemen en beslissen nooit neutraal zijn, maar gevormd worden door grenzen, voorkeuren en machtsverhoudingen. ‘home/host’ nodigt bezoekers uit het paleis en terrein te zien als één levend lichaam, dat reageert op prikkels en daardoor voortdurend verandert. Een symbiotisch systeem waarin architectuur, natuur, mensen en macht nauw met elkaar verbonden zijn.
Over de kunstenaar
De Schots-Nederlandse kunstenaar Edward Clydesdale Thomson onderzoekt in zijn werk tijd, materiële cultuur en door mensen gevormde landschappen. Zijn installaties, performances en sculpturen gaan in dialoog met historische collecties en processen die vaak over het hoofd worden gezien. Hij gebruikt het verleden om alternatieve toekomsten vorm te geven. Clydesdale Thomson exposeerde in diverse musea in Nederland en Ierland.
Caitlin Berrigan - Diamonds
met bijdragen van de Oshun Swim School onder leiding van Chandrika Francis en de deelname van zwemmers Winona Hollins Hauge, Ahkia en Leah; Structurele remodelering en 3D printing van schelpen door Pietro Odaglia met Design Building Technologies aan ETH Zürich; Geluidontwerp, compositie en luidsprekertechniek door Samuel Hertz; Zeefdruk door Talya Lubinsky; Ruimtelijke dataverwerking door Martyna Marciniak.
Soort kunstwerk: Sculpturen en geluidsinstallatie
Locatie: entree oost
Berrigan gebruikt materialen als metaforen voor urgente kwesties. In dit project onderzoekt ze hoe Paleis Het Loo verbonden was met de koloniale scheepvaart van de VOC en de trans-Atlantische slavenhandel. Deze geschiedenis werkt nog steeds door in systemisch racisme en trauma bij nakomelingen van tot slaaf gemaakte en gekoloniseerde mensen.
De oceaan verschijnt op verschillende manieren in het werk. Het marmer van het paleis is ooit gevormd door microscopisch kleine zeediertjes die de atmosfeer reguleren. De textielen zijn geverfd met indigo en verbeelden de diepe oceaan. Tegelijk leggen ze een verband tussen koninklijke rijkdom en koloniale handel. In de schelpen zijn ademhalingsoefeningen te horen, opgenomen bij een herstelgerichte zwemschool voor en door Zwarte, Inheemse en mensen van kleur. Het werk laat zien dat de oceaan deze pijnlijke geschiedenis in zich draagt, maar ook een bron van adem en verbondenheid is.
Over de kunstenaar
Caitlin Berrigan (geb. VS) is beeldend kunstenaar, filmmaker en schrijver. Haar onderzoek richt zich op de relaties tussen geologie, de klimaatcrisis, datakapitalisme en niet-menselijke intimiteiten. Berrigan exposeerde onder meer in het Whitney Museum, Haus der Kunst en Art in General.
Marianna Maruyama - Diana
Soort kunstwerk: Parfums, boek
Locatie: kamer Bernhard, grand foyer, museumwinkel
Maruyama’s werk gaat over Diana, de Romeinse godin van de jacht, beschermster van bossen en dieren. Ze is ook de symbolische beschermster van Paleis Het Loo, dat oorspronkelijk een jachthuis was. Om Diana’s aanwezigheid in het paleis op te roepen, maakte de kunstenaar twee parfums. ‘Diana’, te ruiken in de grand foyer, is de geur van de godin zelf: harmonieus, met een zweem van viooltjes en een rokerige basis. ‘Common Origin’, de geur in de kamer van prins Bernhard met al zijn jachttrofeeën, is sterk, kruidig en teerachtig – deze verwijst naar de jacht, die ongenuanceerd gewelddadig kan zijn. Een speciale kunstenaarseditie van het parfum ‘Diana’ en bijbehorende boek is te koop in de museumwinkel, als herinnering aan Paleis Het Loo.
Over de kunstenaar
De Haagse kunstenaar en schrijver Marianna Maruyama werkt met poëzie, performance en sculptuur. Ze onderzoekt daarin beeldvorming, verandering en emotionele verbondenheid in intieme, droomachtige vormen. Haar werk was te zien op tentoonstellingen in onder meer Amsterdam, Kassel en Zürich. Ze was artist in residence bij het Koninklijk Nederlands Instituut in Rome (2020–2021). In 2025 startte ze Tufa Editions, een uitgeefproject waarin ze drukwerk combineert met geluid en geur.
Antye Guenther - Salt of interest
Soort kunstwerk: Keramische installatie
Locatie: Keukenkeldertje
In een installatie, geïnspireerd op de keramiekcollectie van Paleis Het Loo, onderzoekt Guenther zoutschade aan oude tegels. Ze legt hier een verband met wereldwijde klimaatverandering, zowel letterlijk als symbolisch. Het werk is opgesteld in en bij het betegelde keukenkeldertje, de ruimte waar koningin Mary II zich graag terugtrok. Bij de restauratie in 2021 werd hier een dikke laag zoutkristallen verwijderd. Tijdens de tentoonstelling laat Guenther opnieuw zoutkristallen groeien op aardewerken tegels. Deze ‘witjes’ zijn vergelijkbaar met de oorspronkelijke keldertegels.
De tegels raken door de kristalgroei beschadigd. Tegelijkertijd worden ze onderdeel van een nieuw verhaal: een ruimte die eigendom was van bevoorrechte mensen, wordt langzaam teruggenomen door de natuur. Guenthers werk maakt duidelijk hoe moeilijk het is geschiedenis te bewaren in een veranderend klimaat.
Over de kunstenaar
De Oost-Duits-Nederlandse kunstenaar Antye Guenther verkent in haar keramische praktijk alternatieve toekomstscenario’s voor politiek en ecologie. Ze doet dit vanuit een posthumanistische, feministische benadering. Guenther Guenther exposeerde in diverse Europese musea en was als onderzoeker aan verschillende kunstinstellingen verbonden. Sinds 2021 is zij promovendus binnen het ARTS, MERIAN-programma in Maastricht.
Jan Christian Schulz - Biophony of Het Loo
Soort kunstwerk: Geluidssysteem, meetstation en sensoren
Locaties: schelpengrot en (buitenlocatie)
Paleis Het Loo heeft al eeuwenlang een hechte band met de natuur. De geschiedenis laat zien hoe mensen steeds weer proberen andere levensvormen en natuurlijke elementen te ordenen en te beheersen. Zoals bij veel historische musea verzamelde men in het paleis vooral dode natuur, opgezette dieren bijvoorbeeld. Schulz benadert het anders: hij benadrukt dat natuur leeft, beweegt en voortdurend verandert. ‘Biophony of Het Loo’ bestaat uit een meetstation met sensoren die geluiden uit de omgeving opvangen. Deze live geluiden – van vogels, wind en regen – zijn vervolgens te beleven in de schelpengrot van het paleis, een ruimte die ooit bestemd was om gevangen vogels in te houden. Luister daar nu naar de levende, vrije omgeving rond het paleis om deze op een eigentijdse, meer intuïtieve manier te ervaren.
Over de kunstenaar
Jan Christian Schulz is een Duitse ontwerper en onderzoeker, die met technologische media verkent hoe omgevingen veranderen en hoe ecosystemen zich tot elkaar verhouden. Zijn werk dompelt onder in een multimediale ervaring die nieuwe verbindingen legt tussen mensen, andere organismen en hun leefomgevingen. Werk van Schulz was te zien op toonaangevende Europese design tentoonstellingen.
Terike Haapoja - Foreign Beasts And Other Rarities
in samenwerking met Genesis Victoria
Soort kunstwerk: Audiotour, HD video
Locaties: Paleis Het Loo app, uitgifte balie audiotour vestibule, locatie video - Bentinck kamer
In dit audio- en videoproject staan niet de persoonlijke verhalen van bewoners van Paleis Het Loo centraal, maar de relaties tussen mensen, dieren en planten. In de audiotour komen verschillende soorten aan het woord. Hun verhalen maken duidelijk dat elke vorm van leven sinds de koloniale tijd en de opkomst van het kapitalisme voornamelijk werd gezien als handelswaar. Geïnspireerd door museumverhalen over planten en dieren van ver, de koninklijke huisdieren en de wilde dieren uit de omliggende bossen, onderzoekt Haapoja wat deze soorten hebben meegemaakt. Zij richt zich daarbij op wat de grote veranderingen in natuur, politiek en cultuur voor hen hebben betekend. In haar video focust ze op sporen van levende natuur in de collectie. Telkens weer blijken dier- en plantensoorten te worden gezien als waardevolle verzamelobjecten, niet als levende wezens.
Over de kunstenaar
De Finse Terike Haapoja, werkzaam in Berlijn, combineert in haar werk verschillende vakgebieden. In grote installaties, teksten en samenwerkingsprojecten richt ze zich op vormen van vreedzaam samenleven, met speciale aandacht voor relaties tussen soorten. Vanuit diverse filosofische en sociologische invalshoeken onderzoekt ze uitsluitingsmechanismen binnen het Westerse denken. Haapoja vertegenwoordigde Finland op de 55e Biënnale van Venetië en ontving diverse prijzen, waaronder een Guggenheim Fellowship.
Bryony Dunne - Tables of Power
Soort kunstwerk: Suikersculpturen
Locatie: nieuwe eetzaal, kapel
Op de koninklijke tafel stonden vroeger spectaculaire suikersculpturen. Bryony Dunne maakte een hedendaags suikerwerk, een verzameling wilde en tamme dieren. Ze zijn met zorg neergezet binnen omheiningen, bijna zoals kinderen spelen met miniatuurdieren en -hekjes. Tegelijkertijd doet de opstelling denken aan oorlog en verovering. In een video (in de kapel) komt de installatie tot leven: performers verplaatsen de beeldjes langzaam, als in een onderhandelingsritueel – de strategische bewegingen van de macht. Het verwijst ook naar de harde geschiedenis van de suikerproductie op koloniale plantages. Dunne brengt op tafel geschiedenis en verbeelding samen. Haar werk toont de menselijke behoefte om de natuur te ordenen, bezitten en besturen.
Over de kunstenaar
De Ierse Bryony Dunne werkt als beeldend kunstenaar met film, fotografie, sculptuur en ecologie. In haar werk onderzoekt ze zowel de relatie als machtsverhoudingen tussen mens en natuur. Hierbij combineert zij feitelijke verhalen met speculatieve toekomstscenario’s. Haar projecten waren te zien in onder meer op tentoonstellingen en festivals in diverse Europese steden en in Caïro, Egypte. Ze was eerder artist in residence aan de Jan van Eyck Academie in Maastricht en bij het EKWC in Oisterwijk.
Clemens Driessen & Teodora Cecilia Buccilli - Unboxing the Sovereign Gaze
Soort kunstwerk: Perspectief box
Locatie: paleisdak
In de perspectiefdoos op het paleisdak kun je ervaren hoe machthebbers vroeger naar ruimte keken. De makers baseerden zich op eigen onderzoek naar het ontstaan van formele tuinen en het gebruik van perspectief in de Europese kunst en vormgeving. Ontwerpers als Salomon de Caus en Hans Vredeman de Vries maakten in de 16e en 17e eeuw ontwerpen voor machtige opdrachtgevers. Hun landschappen, bedacht en weergegeven vanuit één punt, ogen overzichtelijk en geordend. Dit gaf opdrachtgevers een gevoel van controle, maar liet niet zien hoe mensen een omgeving echt beleven.
Door de verschillende kijkgaatjes valt te ontdekken hoe perspectief, symmetrie en orde de Europese tuinen – ook die van Paleis Het Loo – hebben gevormd. Die manier van kijken is nog steeds van invloed op hoe we omgaan met ruimte, planten, dieren en mensen.
Over de kunstenaar(s)
Clemens Driessen is filosoof en cultureel geograaf aan Wageningen University. Hij onderzoekt de relaties tussen mensen, dieren, natuur en voedsel. Hij werkte onder andere aan melkrobots, videogames voor varkens, kweekvlees en maakte ontwerpen samen met bevers. Hij exposeerde eerder in het Guggenheim Museum in New York.
Teodora Cecilia Buccilli is promovendus Architectonische Compositie aan de IUAV universiteit van Venetië. Ze onderzoekt de relaties tussen representatie, ontwerpprocessen en de Nederlandse woonruimte in de 17e eeuw. Ze was eerder werkzaam bij diverse Nederlandse architectenbureaus.
Rob Voerman – W
Soort kunstwerk: Beeldende constructie
Locatie: Boventuin
Voerman speelt met tegenstellingen. Zijn bouwsel is gemaakt van gerecyclede en tweedehands materialen en verwijst naar alternatieve manieren van leven. Tegelijkertijd herinnert het aan eenvoudige woningen als de plaggenhut, waarin vroeger de armste mensen woonden. Tegenover de grootsheid van het paleis laat het paviljoen zien dat er nog steeds verschillen bestaan waar het gaat om toegang tot land, woonruimte en natuurlijke hulpbronnen. In het midden staat koningin Wilhelmina. Ze wordt vaak gezien als natuurliefhebber. Toch gingen voor haar orde, verzorgdheid en het tonen van koninklijke rijkdom vaak boven zorg voor het milieu. De ‘losse’ vorm van het paviljoen en de weelderige beplanting contrasteren met de strakke baroktuin. Zo wordt duidelijk dat vorsten in een paleistuin de natuur niet neutraal presenteren, maar gebruiken om macht en sociale verschillen zichtbaar te maken.
Over de kunstenaar
De in Arnhem werkende kunstenaar Rob Voerman maakt grootschalige installaties en bouwsels in stedelijke en natuurlijke omgevingen. Hij combineert futuristische architectuur met thema’s als verwoesting en lokale bouwtradities. Het werk van Voerman is opgenomen in een groot aantal internationale particuliere en museale collecties. Solotentoonstellingen van zijn werk waren te zien in musea in Europa, de Verenigde Staten en China.
