Dresscodes: Wilhelmina's dag in kleding

Wilhelmina's dresscodes aan het hof

De wekker gaat, maar het is buiten nog donker. Je stapt uit bed en loopt naar de kast voor de herhaalde vraag: wat moet ik vandaag aan? Je bepaalt een outfit waar je je comfortabel en goed in voelt. Pas aan het einde van de dag trek je deze kleding weer uit.

Dat is voor koningin Wilhelmina in de 20e eeuw heel anders. Haar dag bestaat uit kledingwissels. Voor koningin Wilhelmina zijn de dagen strak geregisseerd en bestaan uit verschillende omkleedmomenten. Wat doet ze aan bij een wandeling buiten? En wanneer er belangrijke gasten aan het hof komen dineren? Dit is een inkijkje in een dag in het leven van Wilhelmina, met alle dresscodes en etiquette die daarbij komen kijken.

Ochtend

Wilhelmina draagt bij het wakker worden nachtkleding: een lang wit gewaad, versierd met kant. Doorgaans staat de koningin vroeg op. Wanneer ze in de ochtend geen verplichtingen heeft, draagt ze een kamerjas, in de vorm van een kimono-achtig los gewaad, de ‘matinée’. Deze ochtendjas wordt gedragen over haar nachtkleding. Het is een licht kledingstuk, met veel bewegingsvrijheid.

Uitzonderingen heb je altijd, ook als koningin. Bijvoorbeeld wanneer ’s ochtends het leger, dat op de Veluwe kampeert, Paleis Het Loo passeert. Dan staat Wilhelmina al tussen 8.00 en 9.00 uur voor de hekken van de bassecour aangekleed klaar. In simpel ‘morgenkleed’, oftewel een hooggesloten jurk met hoed.

Toiletkamer

Het klaarmaken voor de dag gebeurt in de toiletkamer, nu te zien in de route Huis van Wilhelmina. Van deze gewoonte is niet veel vastgelegd. Er zal intensief contact zijn geweest tussen Wilhelmina en haar ‘garderobière’ of kamenier. Ze helpt haar hier bij het aan- en uitkleden, legt juwelen klaar en doet het haar van de koningin. Die hulp is ook nodig: avondjurken bestaan uit losse onderdelen: korsetten, rokken en slepen. Rond 1905 raken korsetten uit de mode, maar Wilhelmina blijft corrigerende lijfjes dragen.

Middag

De dagen van de koningin zijn afwisselend. De ene dag bestaat uit een strak geregisseerd schema, de andere dag is er meer vrijheid. De dresscode is afgestemd op de activiteiten van de dag.

Buitenleven

Paleis Het Loo is gebouwd als een zomerpaleis. De dresscode voor het buitenleven is dan ook erg belangrijk op deze locatie. Wilhelmina houdt van fotografie, tekenen en schilderen in de buitenlucht. Ook schrijft ze over de lange tochten in het najaar door de bossen en heide van het kroondomein. Samen met haar moeder en schoonmoeder maakt ze deze tochten met paard en ‘zelfrijwagentje’. Te paard draagt ze haar witte of zwarte amazone-kostuum. Bij het witte kostuum draagt ze een zwarte hoge hoed. Als jonge koningin tennist ze ook, verplicht in witte, luchtige tenniskleding met een hoed.

Toilette de promenade

Af en toe wordt er ook gepicknickt, om uit te rusten van het mennen van de paarden. Voor een wandeling in het park, picknick of tuinfeest geldt de dresscode ‘toilette de promenade’, altijd compleet met hoed en handschoenen. Dit zijn luchtige, katoenen japonnen met meer bewegingsvrijheid dan de formele jurken: ideaal voor warm weer in de zomer en sportieve activiteiten. Deze japonnen laten een praktische, meer informele kant van hofkleding zien. Een sterk contrast met de strenge dresscodes van officiële gelegenheden.

Toch valt iets op aan deze ‘buitenjurken’. Het lijkt niet op wat tegenwoordig gedragen wordt met warm weer. De jurken bedekken nog steeds het hele lichaam. De nadruk ligt, zelfs buiten, op beleefdheid en etiquette: ook voor een wandeling in het park draag je een volledige jurk, altijd met hoed en handschoenen.

Toilette de visite

Krijgt Wilhelmina visite? Dan draagt ze een visitekostuum (toilette de visite): een geklede japon die netjes maar niet overdadig is. Mannen worden verwacht in een geklede ochtendjas of in ‘klein tenue’ waarmee ze een verzorgde maar niet overdreven ceremoniële indruk maken.

Jachtkostuum

Een terugkerend onderdeel van het hofleven is de jacht. Hiervoor kleden zowel mannen als vrouwen zich in een jachtkostuum van dicht geweven, warme stof (tweed) in camouflerende kleuren. De koningin neemt zelf geen deel aan de jacht, maar ze is meestal wel even aanwezig bij de lunches van het jachtgezelschap. Natuurlijk gekleed in toepasselijk jachtkostuum.

Avond

In de avond wordt er gedineerd. Soms is het een klein gezelschap, andere keren is het een groots diner met belangrijke gasten.

Toilette demi‑montante

Formele momenten als het diner vragen om gepaste avondkleding. De toilette demi‑montante wordt gedragen bij minder formele diners en avonden. Voor deze gelegenheden is een bescheiden décolleté de dresscodes. Chic, maar niet ceremonieel.

Toilette décolleté

De toilette decolleté hoort bij feestelijke en officiële avondgelegenheden, zoals hofbals en ceremoniële diners. Een laag décolleté en blote schouders zijn hierbij verplicht. Bij ceremoniële gelegenheden van het hof wordt vaak een hofsleep gedragen.

Hofsleep

Wilhelmina en Hendrik verblijven geregeld voor langere periodes op Paleis Het Loo. Hierdoor worden op Paleis Het Loo ook buitenlandse staatshoofden en vorstenhuizen ontvangen. Voor zulke belangrijke evenementen geldt het grand gala: een avondjapon met décolleté én een aangehechte hofsleep. De koningin en haar hofdames dragen deze sleep bij belangrijke evenementen. Hoe hoger de positie van een vrouw, hoe langer de sleep en hoe rijker de borduursels. De sleep wordt aan de halslijn of aan de taille met haakjes vastgemaakt. Zo kan de sleep op meerdere galajurken worden gedragen. Aan het hof van de Oranjes is de hofsleep tot aan het begin van de 20e eeuw in gebruik.