De Tweede Wereldoorlog
Paleis Het Loo is een voormalig koninklijk woon- en werkpaleis en nationaal icoon. Het paleis kent een bewogen geschiedenis rondom de Tweede Wereldoorlog.
Koningin Wilhelmina vertrekt
De Tweede Wereldoorlog begint in augustus 1939. De dreiging van een Duitse inval wordt door Nederland steeds serieuzer genomen. Op 3 september 1939 is de dreiging van een Duitse inval zo groot dat koningin Wilhelmina besluit om met haar staf van Het Loo naar Den Haag te gaan. Ze neemt persoonlijke zaken uit haar werkkamer en toiletkamer mee. Zo blijven familieportretten, de inhoud van haar bureaus, een aantal gouden horloges en onderscheidingen uit handen van de vijand.
Ook wandtapijten, portretten en kunstvoorwerpen worden in veiligheid gebracht. In december 1939 laat ze een deel van de kunstcollectie en meubels verplaatsen naar bom- en brandvrije ruimtes, ter voorbereiding van de Tweede Wereldoorlog. De schilderijen van haar eigen hand, de geschilderde behangsels van de audiëntiezaal en het vergulde borstbeeld van Willem de Zwijger uit Wilhelmina’s werkkamer krijgen een plek in de kelder onder de (toen nog bestaande) keuken. In februari 1940 worden voorbereidingen op een mogelijke bezetting uitgebreid. Zo komt er een calamiteitenplan: een plan om de nog aanwezige waardevolle objecten te beschermen. Conciërge Paul C. Wiessner fotografeert de vertrekken van de koninklijke familie om alles vast te leggen. De foto’s laten zien hoe de lege schilderijlijsten het interieur van Het Loo een spookachtig beeld geven, een angstaanjagende voorbode van de Tweede Wereldoorlog.
600 kilo kostbaarheden verstopt
Na het vertrek van de Duitse troepen naar Rusland, grijpt het paleispersoneel de kans om nog meer kostbaarheden in veiligheid te brengen. Koperen en bronzen voorwerpen met een gezamenlijk gewicht van zo’n 600 kilo worden verstopt onder de vloer van de kleine eetzaal (de huidige nieuwe eetzaal). Zo blijven de voorwerpen geborgen in de Tweede Wereldoorlog.
Afscheid zonder emotie
In het voorjaar van 1940 keert koningin Wilhelmina nog één keer terug naar Paleis Het Loo. Dit doet ze om afscheid te nemen en instructies te geven voor het geval de Duitse troepen Nederland zullen binnenvallen. Het afscheid van haar ‘geliefd Gelders thuis’, zoals ze Paleis Het Loo noemt, valt haar zwaar. Later vertelt Wilhelmina wat er die dag door haar heen gaat:
‘Ik heb bij dit afscheidsbezoek aan Het Loo alles, maar dan ook alles gedaan om geen enkele emotie te laten blijken en dat is me - uiteraard! - gelukt. Maar ik kan U niet zeggen hoe bewogen ik was toen ik de hekken uitreed. Ik herinner me nog wat ik dacht: er gaan jaren overheen voor je hier weer terugkomt en misschien is Het Loo dan een puinhoop.’ Ze maakt zich zorgen hoe Paleis Het Loo de Tweede Wereldoorlog door zal komen.
De Duitse bezetter op Paleis Het Loo
Op 10 mei 1940 wordt Nederland binnengevallen door Nazi-Duitsland. Het duurt niet lang voordat de Duitse bezetter interesse toont in Paleis Het Loo. Op 27 juni 1940 inspecteren SS-officieren Kurt Baron von Schröder en Karl Bockamp de inventaris van Het Loo. En op 9 april 1941 neemt de Wehrmacht zijn intrek in de beide zijvleugels van Paleis Het Loo. Enkele dagen later wordt de lange laan voor het paleis gerenoveerd. Het noordelijke deel wordt beplant met nieuwe beukenbomen.
Herstel en ontspanning
De Tweede Wereldoorlog is in volle gang, wanneer Het Loo in 1942 een herstellingsoord voor de Wehrmacht wordt, die plannen opstelt voor grondige verbouwingen. Wanden tussen de salons in de paviljoens van het hoofdgebouw moeten doorbroken en de rookzaal en de wapenzaal moeten verbouwd tot operatiezalen. Door de gematigde houding van Chef-Arzt Dr. Rüge kan de schade beperkt blijven tot een paar onbelangrijke aanpassingen. Ook zorgt Rüge ervoor dat de vertrekken van de koninklijke familie worden afgesloten en dat de opgeslagen behangsels van de audiëntiezaal (nu de grote zaal) behouden blijven.
De kunst- of comediezaal in de westelijke vleugel wordt tijdens de Tweede Wereldoorlog ook gebruikt als bioscoop. Filmvertoningen zorgen voor ontspanning voor de staf en de revaliderende soldaten. Er wordt een ‘Weensche Avond’ gehouden en de Reichhochschule für Musik uit Wenen voert werken uit van Schubert, Brahms en Mozart. Voor de lokale bevolking is er een tentoonstelling van Veluwse schilders. Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog, in februari 1945, vindt onder de bomen van het paleis de begrafenis plaats van Henk Feldmeijer, een prominente Nederlandse SS-leider. Hitlers verjaardag wordt op Het Loo feestelijk gevierd met een diner en een concert.
Van audiëntiezaal naar Wehrmacht-eetzaal
Stafarts Rüges stelt de grotendeels leeggehaalde koninklijke vertrekken open voor gebruik. De audiëntiezaal dient voortaan als eetzaal voor de Wehrmachtofficieren, die in aangrenzende ruimtes hun intrek nemen. De ruimten die nu weer teruggebracht zijn als de kleercamer en het kabinet van Mary II, huist de stafarts. In de westvleugel worden massagekamers, medische baden en kamers voor lichtbehandeling ingericht. Ook zijn hier de kamers met bedden voor gewonde officieren. In de oostvleugel staan 132 bedden voor de lagere manschappen. De Tweede Wereldoorlog drukt een grote stempel op indeling van Paleis Het Loo.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden meer aanpassingen aan het paleis gedaan voor militaire doeleinden. Zo wordt langs de noordelijke buitenwand van de binnenplaats achter de oostelijke vleugels een overdekte hellingbaan gebouwd om bij een eventueel luchtalarm de patiënten met bed en al zo snel mogelijk naar de schuilkelder te kunnen brengen.
Van Het Loo naar de Vogezen
In november 1942 wordt de inventaris van de zilverkamer, een groot aantal meubelen, schilderijen, complete serviezen, klokken en sculpturen, overgebracht naar veiligere plaatsen: het jachthuis in Gortel, het Aardhuis en de paleizen Soestdijk en Noordeinde. Ondanks alle inspanningen blijven niet alle goederen van Het Loo gespaard in de Tweede Wereldoorlog. Al in het vroege voorjaar van 1942 wordt een kasteel in de Vogezen, bestemd als herstellingsoord voor Duitse generaals, gedeeltelijk ingericht met interieurstukken van Het Loo.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog worden ook meubelen, vloerkleden, ledikanten, schilderijen, spiegels en pendules per goederenwagon naar Berlijn overgebracht om er kantoren mee in te richten. Een zwarte Bechsteinvleugel krijgt een nieuwe functie in het militaire Kamp Waalsdorp in de duinen bij Den Haag.
Plaats van verzet
Na de Slag om Arnhem in september 1944 tot april 1945 is de Tweede Wereldoorlog bijna ten einde. Toch wordt er nog tot mei 1945 hard gevochten tussen de Duitsers en de geallieerden. Niet alleen Duitse militairen worden dan op Paleis Het Loo verpleegd. Een groot aantal Engelse krijgsgevangen voor medische zorg naar Het Loo overgebracht. Om ze te scheiden van de Duitse zieken worden de geallieerde gewonden in de voormalige vertrekken van de koninklijke familie en in de Audiëntiezaal verpleegd. Paleis Het Loo wordt een plaats van verzet wanneer het paleispersoneel enkele Engelsen helpt te ontsnappen en plaats biedt aan een veertigtal onderduikers. Dit gebeurde vlak voor de bevrijding in de Tweede Wereldoorlog. Rijkscommissaris Seyss-Inquart wist hier uiteraard niets van.
Hoofdkwartier Nederlandse Strijdkrachten
Naarmate de bevrijding nadert, wordt Paleis Het Loo steeds meer een symbool van het Nederlandse verzet tegen de Duitse bezetting en de Tweede Wereldoorlog. 17 april 1945 markeert het einde van de Tweede Wereldoorlog. Op deze dag wordt Apeldoorn bevrijd en twee dagen later vestigt prins Bernhard zich met zijn militaire staf op Het Loo. Het paleis wordt het hoofdkwartier van de Nederlandse Strijdkrachten.
Overigens woont de prins dan niet op Paleis Het Loo. Hij woont in het Huis Spelderholt in Beekbergen. Op 5 mei 1945 vertrekt hij vanaf Paleis Het Loo naar Wageningen voor de ondertekening van de Duitse overgave. De Tweede Wereldoorlog in Nederland is dan officieel ten einde. Op 2 augustus haalt prins Bernhard zijn vrouw en hun drie dochters op van het nabij Apeldoorn gelegen vliegveld Teuge. Op weg naar Paleis Soestdijk maakt het prinselijk gezin een tussenstop op Paleis Het Loo. Pas in de herfst van 1945 kan een begin gemaakt worden met de herinrichting van het paleis. De Tweede Wereldoorlog heeft zijn sporen nagelaten op Paleis Het Loo. Tijdens de herinrichting beveelt Wilhelmina dan ook om de markeringen van de scheermesjes van Duitse soldaten niet uit haar badkamer te laten verwijderen. Zo blijft het verleden van Paleis Het Loo in de Tweede Wereldoorlog tastbaar.
Heb je verhalen in je familiegeschiedenis over Paleis Het Loo in de Tweede Wereldoorlog?
Verhalen in je familiegeschiedenis of foto’s van het paleis tijdens de bezetting of de bevrijding? Mail naar verhalen@paleishetloo.nl
